"Nós dispomos de cregos ilustrados, bispos, cardeais, descubridores, poetas, ensaístas, escritores, xuristas, docentes, sindicalistas, políticos, deportistas, empresarios, nobres, condes... até un vicerrei e un rei. Todo se andará se todos imos no mesmo barco, inoculamos autoestima a esgalla e se remamos co mesmo rumbo."

Santiago Prol, natural de Maceda (1960), é mestre e investigador. Aínda que na actualidade non reside en Maceda, segue moi vencellado á vila, xa que logo cando pode, regresa para pasar uns días coa familia e departir cos amigos e veciños. É un gran investigador da historia de Maceda. Historia que plasma nos seus numerosos ensaios e traballos.

               [Con F. Pessoa en Lisboa, “nun receso” na pescuda sobre João da Nova]

Dando resposta á invitación de MacedaVirtual, hoxe achégase este espazo virtual para falarnos da figura de João da Nova e do que serán os seus próximos proxectos.

- Na publicación “João da Nova, un mariño galego ao servicio da Coroa de Portugal“ (Dep. Ourense, 2002), da que es autor e no blog que recolle todo o relacionado coa sua vida e descubertas (www.blogoteca.com/joaodanova), podemos encontrar moita información sobre João da Nova. ¿Como nos resumirías o máis importante deste personaxe?

- João da Nova é un galego universal, o máis relevante do século XVI. Isto que pode sonar a consigna é incuestionábel. Descubríu a Ilha da Trindade, fronte ás costas do Brasil, Juan de Nova Island, na canle de Mozambique, a Ilha da Taprobana, actual Sri Lanka, até hai pouco Ceilán, Agalega Islands, ao norleste de Madagascar e, no Atlántico Austral, a illa Santa Helena na que foi confinado Napoleón Bonaparte e a illa Ascensión, hogano convertida nun estratéxico aeroporto militar anglo-norteamericano. O nauta galego foi un solvente diplomático. Fundou a primeira “feitoría” lusa [lugar para o comercio] en Cananor, no Kerala indio. Gañou en Cananor a Primeira Batalla Naval Moderna da Historia e tamén a mítica Batalla Naval de Diu coa súa nao “Frol de la Mar” e co vicerrei Almeida. Aquela vitoria foi transcendental para os intereses políticos, militares, económicos e xeoestratéxicos dos portugueses no Índico. João da Nova estaba en primeira liña.

- ¿Cando comezou o teu interese pola súa vida?

- En 1997 estaba a facer unha incursión na biografía de Xosé García Mosquera, o Noso poeta de Castro de Escuadro, un dos Precursores do séc. XIX. Decateime que en 2001/2002 se cumpriría o 500 aniversario das descubertas de Ascensión e Santa Helena. Aparquei a biografía de García Mosquera que xa tiña moi avanzada e metínme de cheo na outra incursión. Foi un acerto. García Mosquera podía agardar. O navegante non.

- ¿Coidabas que habería tanta historia que investigar?

- Foron case catro anos de pescuda a fondo. Estiven varias veces na Biblioteca Geral da Universidade de Coimbra que ten uns fondos formidábeis sobre as Descubertas. Tamén en Lisboa, no Arquivo da Torre do Tombo, na Biblioteca Nacional, na Rúa João da Nova, no Castelo de São Jorge, no Restelo, na Ribeira das Naus, na Expo-98, no Algarve (Lagos, Sagres, Cabo San Vicente), en París, Londres… na procura de vestixios e atmosferas vencelladas co nauta. Aínda quedan arestas para arrequentar a súa traxectoria. Non hai biografías pechadas.

- No próximo año 2009 cúmprense 500 años da súa morte, ¿Sabes se van organizar algunha actividade para conmemoralo?

- Esa é unha das miñas teimas. Cara o remate do 2009 deberiamos ter artellado un recoñecemento a nivel de País centralizado en Maceda. O noso rexedor Xabier Oviedo amósase moi receptivo. Máis “arriba” estamos dando os primeiros pasos.

- O actual Castelo de Maceda ten unha sala que leva o seu nome, igual que unha rúa da vila de Maceda e unha exposición permanente dedicada él, ¿Abonda para recordar a un macedán con tanta historia?

- Todo iso conformou unha primeira fase que se levou adiante no 2002 coa aposta do -daquela- alcalde de Maceda, Manuel Rodríguez Carballo que entendeu e valorou o meu esforzo. A súa contribución para que o libro saíse á rúa nas datas que eu manexaba e a aposta pola Exposición Permanente “João da Nova, o descubridor do século XVI” que sufragou na súa integridade o Concello, foron capitais para que aquela primeira fase se saldase co recoñecemento que merecía. Agora ben, aínda queda moito por facer. Non é doado recuperar para a memoria colectiva un Grande dos Nosos do que, até que saíu a miña biografía, pouco se coñecía. Se vas hoxe a un buscador da arañeira e tecleas “João da Nova”, verás un bo feixe de entradas. En 1997 ren. Algo temos adiantado. Tamén foi reelaborada a súa entrada na nova versión da Gran Enciclopedia Galega. A outra estaba atestada de erros.

- ¿Que che gustaría que se fixese para dar a coñecer como é debido a súa figura?

- Debemos pelexar por acadar un espazo virtual que complemente á Exposición Permanente no Noso Castelo e transcencelo ao País con todas as ferramentas posíbeis. Tamén coa bitácora que deberiamos trocar en web e vencellala á institucional do Concello de Maceda. Xermolou coa iniciativa doutra persoa que sempre exerce de macedán coma tí e que tamén é “co-webmaster” de Maceda Virtual, o amigo José Juan “exiliado” en Carballo. Nese espazo virtual poderiamos viaxar por todas as illas que descubríu, os lugares que visitou, as rúas que ten adicadas, referencias, hemeroteca e outros vestixios. Tamén sobre as descubertas lusas (e galegas) en xeral. Mesmo facer unha viaxe interoceánica a escala global aínda que sexa co “Google Earth”. Tamén deberiamos procurar unha viaxe real: outra das miñas asignaturas pendentes. Achegarse a Ascensión e Santa Helena -vía Londres- hogano é doado. Ir ás illas do Índico e a Trindade semella un pouco máis complicado, pro non me resigno.

- ¿Podería ser merecedor dunha estatua nalgún lugar de Maceda?

- Por suposto. En Padrón, moi perto de onde eu traballo, hai dúas estatuas á memoria do poeta medieval Macías o Namorado. Tamén posúen a Casa Museo de Rosalía e a Fundación Cela onde hai outra dedicada ao Nobel. Nós debemos ser intelixentes, ambiciosos e astutos. Maceda posúe un Castelo -hogano de propiedade municipal- que pode dar “moita cancha” se non se volven cometer erros do pasado. Tamén temos persoeiros relevantes aos que lles debemos facer non só un recoñecemento formal. Mira que ben lles vai en Mondoñedo, Rianxo e Celanova cos seus egrexios. Nós dispomos de cregos ilustrados, bispos, cardeais, descubridores, poetas, ensaístas, escritores, xuristas, docentes, sindicalistas, políticos, deportistas, empresarios, nobres, condes... até un vicerrei e un rei. Todo se andará se todos imos no mesmo barco, inoculamos autoestima a esgalla e se remamos co mesmo rumbo.

- Unha persoa que ten afondado tanto no medievo, supoño que terá certo aprecio por esa época da historia, ¿non sí?

- A incursión no navegante había que contextualizala. Servíume para estudar a fondo as descubertas lusas no Atlántico e no Índico. Mesmo para comprender o troco de mentalidade que se estaba a dar no “umbral” do Baixomedievo cara a Idade Moderna co emerxente Mercantilismo como motor da economía [coa expansión e procura de novos mercados pois o “centro económico” do mundo estaba no Cairo]; unha fase inicial do Capitalismo, o modelo económico que aínda está vixente en boa parte do planeta, aínda que con serios problemas e con respostas deficientes coas súas desigualdades manifestas.

- Falemos agora da Festa Medieval da que fuches pregoeiro nunha ocasión, ¿Parécenche ben este tipo de celebracións?

- O Concello de Maceda tivo a ben invitarme no 2002. Foi un recoñecemento nun ano moi aceso a prol dun dos Nosos, logo da publicación do libro e da Exposición Permanente sobre a figura de João da Nova. Só podo ter verbas de agradecemento.

- ¿Compartes a idea de que era necesario cambiala?

- Nos primeiros anos funcionou ben, evoluíu e foi unha iniciativa loábel. Porén, hogano debe trocarse nunha feira medieval de, cando menos, dous días e centralizada na vila: Praza das Toldas, Rúa do Medio, Aira das Mantas e o treito da Avenida Aureliano Ferreiro que vai dende a Praza de Benigno Álvarez até as Toldas. Todo engalanado e acotado para a ocasión con moreas de postos de artesanía, gastronomía, lecer... e coa implicación dos axentes económicos, políticos, sociais e culturais da vila e contorna.

- ¿Que consello lle poderíamos dar dende eiquí á organización da próxima edición?

- Que se aposte con enerxía por esa feira medieval ao estilo das que se fan en Betanzos, Corcubión, Noia, Compostela, A Coruña, Ponferrada... Estou a nomearche as que visito dende hai tempo e nas que vexo afluencia de público, movemento económico e dinamización cultural. No Castelo -ou ao abeiro- artellaría o sabado pola noite unha Gran Cea Medieval e o domingo pola tarde unha Xusta de Cabaleiros e un acto cultural múltiple no patio de armas ao empardecer. O resto, insisto, no centro da vila. Hai que “darlle vida” aos negocios e non isolar o evento lonxe do casco urbano. Os dous escenarios deben ser compatíbeis.

- Dos teus próximos proxectos nos que actualmente traballas, ¿Que nos podes adiantar?

- Estiven a traballar nun compromiso editorial vencellado coa “Memoria Histórica”. A biografía de Benigno Álvarez que sae agora na colección “O fardel da memoria” [ANT], feita en positivo, cunha escrita amábel, pro coa precisión e coa obxectividade que demandaba un tema “ultrasensíbel”. Sempre encaro os retos en positivo. Procuro investigar ben para dignificar mellor. Desta volta achegueime con rigor científico á “traxedia do 36” manexando fontes directas. Non podemos convivir con “déficits democráticos” trinta anos despois da restauración da legalidade. Silva Ferreiro e Arrarás escribiron barbaridades sobre as xentes de Maceda ultimadas ou represaliadas e foron coniventes con aquela irracionalidade [o crego Silva Ferreiro arrepentíuse logo]. Tamén fixen outro libro que só está pendente dun par de flocos. Titúlase “Nobres vencellados ao Castelo de Maceda”, unha obra ambiciosa que confío axiña esté na rúa. Foi o primeiro libro de investigación que tiven en mente nos anos oitenta do século pasado. Será o “sexto” vinte anos despois, cun resultado abondo satisfactorio. Vai facer que os macedáns nos sintamos orgullosos do noso pasado dende a Baixa Idade Media e dalgúns dos nosos devanceiros. Outrosí colaborei nun libro colectivo sobre “As máscaras do carnaval en Ourense” encargado pola Deputación. A min demandáronme un traballo sobre “Os Felos de Maceda”. Anda pola derradeira fase da impresión.

- Este sábado presentarase o Selo de Correos que levará a imaxe dun histórico macedán do século XX, o Cardeal Quiroga Palacios, ¿Tes escrito algo sobre el?

- O traballo “Quiroga Palacios, traxectoria vital e pastoral” [Encrucillada, 1997 (núm. 103)] e varias colaboracións no 2000 en ANT, LR e LVG [no xornal coruñés tamén un artigo de opinión: “Quiroga Palacios, home de acción ou de pensamento?”], co gallo do centenario do seu nacemento en Maceda. Daquela artellamos unha exposición que se pendurou en Nadal na Igrexa das Neves e na que colaboraron o presbíterio don Manuel Vences e Antón Gómez Carballeira. O Concello de Maceda demandou da miña autoría un díptico sobre Quiroga Palacios que imprentaron con moitísimo nivel. Francisco Carballo máis eu impartimos unha conferencia sobre o cardeal no salón de actos da Casa do Concello sobre aspectos que até o de agora apenas se ten profundado e que a min me seducen particularmente ademais da súa relación con Maceda: o seu compromiso ao comezo da guerra cos represaliados, o seu vencello co galeguismo e cos galeguistas históricos e o feito de que fose o primeiro cardeal na Historia de Galiza que oficiou unha misa en galego [Quiroga escribíu textos en galego nos anos trinta en “Logos” nos que xa demandaba a homilía na nosa lingua]. Arelo retomar esa incursión para darlle forma definitiva en formato libro máis cedo que tarde.

-¿Algún outro macedán para outro selo no futuro?

- O navegante ten moedas e selos de correos emitidos en Santa Helena en 2002, co gallo do 500 aniversario da súa descuberta [www.blogoteca.com/joaodanova]. Non estaría mal que se lle considerase eiquí cun xesto filatélico [en Portugal xa o fixeron]. Tamén que lle puxesen o seu nome a un “buque oceanográfico” deses que saen dos asteleiros galegos “non ociosos” ou dos de Cádiz. Mesmo sería un recoñecemento a nivel de Estado.

- O 17 de maio celébrase o Día das Letras Galegas dedicado nesta ocasión ao escritor de Tui, Xosé María Álvarez Blázquez, ¿Propós algún escritor de Maceda para o futuro?

- Recentemente, nunha presentación dun libro no Noso Castelo, dixen que tiñamos que artellar un “lobby cultural” para que no 2011 [aos 140 anos do seu nacemento e aos 70 da súa morte eiquí en Compostela] lle dediquen o Día das Letras Galegas a Manuel Vidal Rodríguez, un crego ilustrado nado na nosa vila que escribíu dous fermosos libros de relatos en galego, varios pasos cómicos e outras pezas de teatro, tamén en galego, unha novela bilingüe..., ademais dunha solvente obra científica sobre as orixes de Compostela, o Pórtico da Gloria e a Raíña Lupa. Ten un currículo [en galego e de temática galega] ben máis relevante que o de algúns/as dos que lles fixeron ese recoñecemento dende 1963 até hoxe.

- ¿Quen decide isto e que se podería facer para promover esa dedicatoria?

- Propono a Real Academia Galega (RAG). Logo a Xunta de Galicia dedica o ano seguinte ao autor que a RAG lle suxire. Neste caso teriamos que remesarlle un amplo dossier de Vidal, pois apenas é coñecido. Tamén o apoio de varias institucións, entre elas o Concello de Maceda e o de Santiago de Compostela. Outrosí ter algún “contacto relevante” dentro da RAG. Neste intre estou traballando -outra volta- na vida e obra de Manuel Vidal para encarar ese novo reto. Debemos reeditar algunhas das súas obras axiña. Só hai dúas recuperadas en formato facsimilar por Albarellos [1985]. Aínda que non foi doado procureinas todas no 2001, cando enxertei unha extensa colaboración en LR para que deixase de ser esquecido. Daquela todo foron parabéns, mesmo de xentes que están a “anos luz” do que eu penso e fago a prol de Maceda. Nesa teima ando nesta xeira e a iso vou dedicar parte das miñas enerxías. Como ves temos moitas frontes abertas e sempre co mesmo norte: a dignificación de Maceda e dos Nosos.

- Para rematar, en relación coa túa vida na vila, ¿Que recordo tes de Maceda, na túa infancia?

- Nacín ao pé do Xigante Durmido cando empezaba a caer a folla no outono de 1960. Daquela había moitos rapaces na nosa vila. Tiven unha infancia venturosa cun marco privilexiado. Sempre estabamos na rúa. As escapadas furtivas ao Castelo, ao río, ás cabanas, aos muíños e ás tobeiras formaron parte da nosa paisaxe máis acesa. Tamén as mestas nevadas da invernía co San Mamede e co Rodicio omnipresentes.(Autobiografía).